Aksjologia: Prawda i kłamstwo

Pigułka wiedzy: Aksjologia
1. Definicja

Aksjologia (gr. axios – „wartość”, logos – „nauka”) – dział filozofii zajmujący się wartościami: ich naturą, hierarchią i rolą w życiu człowieka.

2. Kluczowe pytania aksjologii

Co jest dobrem, a co złem?

Czy istnieją wartości obiektywne, niezależne od człowieka, czy są one subiektywne?

Jak rozstrzygać konflikty wartości: prawda czy szczęście, miłość czy obowiązek, wolność czy bezpieczeństwo?

3. Filozoficzne stanowiska

Platon – wartości (Dobro, Piękno, Prawda) istnieją w świecie idei.

Arystoteles – wartością jest to, co prowadzi do eudajmonii (szczęścia, spełnienia).

Kant – wartość moralna czynu zależy od wierności powinności, nie od skutku.

Nietzsche – wartości są tworzone przez ludzi; krytyka „wartości stadnych”.

Aksjologia współczesna – Max Scheler i Nicolai Hartmann: wartości mają hierarchię – od hedonistycznych po duchowe i religijne.

4. Aksjologia w literaturze – przykłady

Szekspir, Makbet – konflikt między wartością władzy a wartością moralną; Makbet wybiera ambicję kosztem dobra i prawdy.

Szekspir, Hamlet – prawda i sprawiedliwość kontra zwątpienie; bohater szuka wartości, które usprawiedliwią działanie.

Machiavelli, Książę – pragmatyzm polityczny: wartością nadrzędną jest skuteczność i stabilność państwa, nawet kosztem moralności.

Mickiewicz, Konrad Wallenrod – konflikt między wiernością zasadom a obowiązkiem wobec ojczyzny; czy zdrada może stać się wartością?

Prus, Lalka – Stanisław Wokulski rozdarty między wartością miłości a pracą dla społeczeństwa; dramat wyboru między pragnieniem jednostki a dobrem wspólnym.

Dostojewski, Zbrodnia i kara – Raskolnikow testuje system wartości: czy „nadczłowiek” może przekroczyć granice dobra i zła? Prawda moralna okazuje się silniejsza od jego teorii.

Flaubert, Pani Bovary – Emma wybiera złudzenie szczęścia i romantyczne wartości konsumpcyjne zamiast prawdy o życiu; płaci za to klęską.

Balzac, Ojciec Goriot – dramat wartości rodzinnych i materialnych: poświęcenie ojca kontra egoizm córek.

Żeromski, Przedwiośnie – Cezary Baryka poszukuje hierarchii wartości: między rewolucją, marzeniem o szklanych domach a ideą pracy dla Polski.

Borowski, Proszę państwa do gazu – wartość życia i godności zostaje zderzona z brutalną obozową rzeczywistością; aksjologiczna pustka.

Krall, Zdążyć przed Panem Bogiem – wartość życia, pamięci i godności w świecie po Zagładzie; pytanie o sens heroizmu i poświęcenia.

Bereza, Wrony – wartości dzieciństwa skonfrontowane z przemocą i brakiem miłości; pytanie, czy możliwe jest ocalenie niewinności.

5. Wniosek

Aksjologia pokazuje, że literatura to nie tylko opowieści, lecz pole bitwy wartości. Każdy bohater literacki – od Makbeta po Raskolnikowa czy Cezarego Barykę – musi dokonać wyboru, który ujawnia hierarchię wartości w świecie i w nim samym.

Wykład Prawda i kłamstwo jako wartości aksjologiczne