||

Jak młodzież potyka się o własną polszczyznę? Językowe kłopoty uczniów na maturze

PrzezRadosława Górska

Co roku tysiące młodych ludzi stają przed jednym z najważniejszych wyzwań edukacyjnych – egzaminem maturalnym z języka polskiego. W teorii to swoisty sprawdzian dojrzałości nie tylko literackiej, lecz przede wszystkim językowej: wiedzy, precyzji wypowiedzi, umiejętności argumentowania i poprawności. W praktyce jednak matura często obnaża, jak łatwo można potknąć się nie tylko o treści lektury czy brak koncepcji, lecz także o własny język.

Poprawność językowa to fundament skutecznej komunikacji – a zarazem jeden z kluczowych elementów ocenianych w wypowiedzi pisemnej na maturze. Dobra znajomość struktur składniowych, umiejętność używania odpowiednich środków językowych i refleksyjny stosunek do własnych sformułowań pozwalają nie tylko przekazać treść, ale także zbudować zaufanie do autora i jego kompetencji. Niestety z biegiem lat coraz częściej dostrzegamy, że ten fundament bywa poważnie naruszony, a język – niezależnie od poziomu merytorycznego pracy – okazuje się źródłem poważnych trudności.

Moje wieloletnie doświadczenia związane z pracą egzaminatora skłoniły mnie do postawienia pytania o przyczyny tych problemów. Dlaczego – mimo kilkunastu lat szkolnej edukacji językowej i wszechobecności komunikacji w życiu codziennym – młodzi ludzie tak często „potykają się o własną polszczyznę”? W poszukiwaniu odpowiedzi odwołałam się nie tylko do własnych obserwacji, ale przede wszystkim do literatury metodycznej i badań poświęconych kondycji językowej młodzieży. Ustalenia takich autorek jak Anna Dyduchowa, Maria Nagajowa, Halina Synowiec czy Jadwiga Kowalikowa pozwalają uchwycić skalę problemu oraz jego głębokie uwarunkowania – związane z przemianami cywilizacyjnymi, kulturowymi, ale też ze zmianami w samej szkole.

W niniejszym artykule przyglądam się najczęstszym językowym trudnościom maturzystów i próbuję na nowo zadać pytania o cele kształcenia językowego w szkole średniej.

Główne problemy maturzystów z polszczyzną

Ogólna charakterystyka „języków polskich” używanych przez młodzież

Współczesna młodzież funkcjonuje na styku dwóch światów językowych. Z jednej strony codzienna komunikacja opiera się na slangu młodzieżowym i zakresie języka potocznego: jest szybka, uproszczona, pełna skrótów, zapożyczeń z angielskiego oraz neologizmów charakterystycznych dla popkultury i środowiska internetowego. Ta odmiana nie wymaga dbałości o pełną poprawność, sprzyja skracaniu wypowiedzi, eliminowaniu środków stylistycznych oraz upraszczaniu struktur składniowych.

Z drugiej strony szkoła (oraz egzamin maturalny) stawia przed uczniem wymagania właściwe oficjalnej odmianie polszczyzny: precyzyjnemu, zorganizowanemu myśleniu i redagowaniu wypowiedzi, bogactwu leksykalnemu, umiejętnemu stosowaniu związków frazeologicznych i retoryki pisma. Młodzież musi więc dokonywać ciągłego przejścia od języka „kodowanego”, potocznego do języka ekspresji oficjalnej.

Te różnice skutkują wieloma trudnościami podczas pisania wypracowań maturalnych. Badania (Synowiec, Dyduchowa, Nagajowa) wskazują również na coraz częstsze występowanie tzw. ograniczonego kodu językowego: uczniowie wykształcają wyraźnie uproszczone narzędzia mówienia i pisania, ograniczając się do wąskiego repertuaru struktur składniowych, sekwencji wyrażeń i schematów, co rzutuje na klarowność oraz oryginalność ich wypowiedzi.

Ograniczony kod językowy maturzystów – istota zjawiska i przyczyny

Czym jest ograniczony kod językowy?

Ograniczony kod językowy to uproszczony i schematyczny sposób komunikacji, który charakteryzuje się:

  • ubogim zasobem słownictwa,
  • powtarzalnością struktur składniowych (dominują krótkie proste zdania),
  • brakiem złożonych konstrukcji gramatycznych,
  • schematycznym przekazywaniem informacji bez rozbudowanych niuansów stylistycznych,
  • unikanie rozbudowanych opisów, argumentacji czy precyzyjnych wyjaśnień,
  • częstym stosowaniem powtórzeń, także tych samych słów i zwrotów.

Taki kod ogranicza możliwości wyrażania złożonych myśli, argumentacji oraz interpretacji, co przekłada się na niewystarczający poziom wypracowań maturalnych.

Przykład wypowiedzi w ograniczonym kodzie językowym:

„Bohater był smutny, bo inni go nie rozumieli. Często czuł się samotny. Miał wiele problemów.”

W takiej wypowiedzi brak zróżnicowania składni, bogatszego słownictwa, frazeologizmów i jakiegokolwiek rozwinięcia.

Przyczyny występowania ograniczonego kodu językowego u maturzystów

1. Dominacja języka potocznego i slangu młodzieżowego w codzienności

  • Młodzież porozumiewa się głównie krótkimi, uproszczonymi zdaniami w środowisku rówieśniczym i w internecie.
  • Komunikatory, media społecznościowe czy gry wideo promują szybkie, skrótowe komunikaty.

2. Rzadki kontakt z polszczyzną literacką

  • Brak regularnej lektury tekstów o wyższym stopniu złożoności językowej przekłada się na ograniczenie możliwości intelektualnego operowania polszczyzną oficjalną.
  • Młodzi ludzie czytają coraz mniej książek i tekstów złożonych, przez co nie przyswajają naturalnych wzorców bogatej polszczyzny.
  • Nie bez znaczenia są także: uboga oferta kulturalna dla młodzieży z mniejszych ośrodków, ubóstwo społeczne i kulturowe.

3. Niedostateczna systematyczność ćwiczeń językowych

  • W szkole często brakuje procesualnego, powtarzalnego treningu w zakresie budowania złożonych zdań, posługiwania się środkami stylistycznymi i różnicowania rejestru wypowiedzi.
  • Ćwiczenia językowe bywają traktowane marginalnie, co nie sprzyja rozwojowi szerokiego kodu językowego.

4. Wpływ nowych technologii na styl komunikacji

  • Komunikacja internetowa bazuje na skrótach, emotikonach i uproszczonej ortografii.
  • Zapożyczenia, kalki językowe i skracanie myśli utrudniają przenoszenie nawyków pisarskich do wypowiedzi oficjalnych, w tym maturalnych.

5. Przewaga odtwarzania nad twórczością

  • Uczniowie częściej odtwarzają utarte schematy, sięgając po najprostsze rozwiązania językowe, zamiast tworzyć własne, rozbudowane opisy, argumenty i analizy.

6. Schematyzm szkolnego kodu maturalnego

  • Przygotowanie do egzaminu bywa sprowadzone do „odpytywania” według wzorca: teza-przykład-wniosek, bez ćwiczeń mających na celu rozwijanie ekspresji, stylu oraz indywidualizacji wypowiedzi.

Konsekwencje stosowania ograniczonego kodu językowego

  • Ubóstwo treści, niska oryginalność i powtarzalność w wypracowaniach.
  • Trudności z argumentowaniem i rozbudowaną analizą literacką.
  • Problemy z jasnym i logicznym przekazywaniem myśli w tekstach maturalnych.
  • Widoczny rozdźwięk pomiędzy wymaganiami egzaminu a codzienną praktyką językową młodzieży.

Ograniczony kod językowy jest poważnym problemem w wypracowaniach maturalnych. Jego główne przyczyny to uproszczona komunikacja codzienna, niewielka ekspozycja na wzorce literackie, brak systematycznych ćwiczeń oraz ogólny schematyzm szkolnej pracy z językiem. Przeciwdziałanie temu zjawisku wymaga konsekwentnego rozwijania umiejętności językowych poprzez pracę nad stylem, argumentacją, bogatym słownictwem i różnorodnością form wypowiedzi.

Najczęstsze typy błędów ograniczonego kodu językowego

Zastosowanie przez maturzystów ograniczonego kodu językowego przekłada się bezpośrednio na jakość ich wypowiedzi pisemnych. Utrudnia im budowanie rozbudowanych, logicznych wywodów, a wypowiedzi często są uproszczone zarówno leksykalnie, jak i składniowo. Poniżej przedstawiam najczęściej obserwowane rodzaje błędów, zilustrowane przykładami wypowiedzi inspirowanych praktyką uczniowską.

1. Schematyczne i powtarzalne konstrukcje językowe

Charakterystyczne dla ograniczonego kodu są krótkie, pozbawione precyzji wypowiedzi, które ograniczają się do oczywistości:

  • „Bohater był smutny, bo miał trudne życie. Cierpiał, bo los był przeciwko niemu.”
  • „Wokulski kochał Izabelę, ale ona go nie chciała. To pokazuje, że miłość bywa trudna.”

W takich wypowiedziach brakuje nie tylko pogłębionej interpretacji, ale też różnorodności składniowej czy środków stylistycznych. Zdania są krótkie, przewidywalne i ubogie językowo.

2. Przenoszenie języka potocznego do stylu oficjalnego

Uczniowie często nieświadomie mieszają kod codzienny z wymaganym stylem neutralnym lub podniosłym, co przekłada się na kolokwialny ton wypowiedzi:

  • „Romeo nie ogarniał, że ich miłość nie wypali, bo rodziny miały spinę.”
  • „Balladyna to niezła manipulantka, bo każdego wodziła za nos.”

Obecność słów młodzieżowych i metafor z języka mówionego obniża rangę argumentu oraz zaburza wymogi stylu wypowiedzi maturalnej.

3. Błędy fleksyjne i składniowe

Uczniowie często nie opanowują zasad gramatycznych, co skutkuje niepoprawnymi formami wyrazów lub przypadków — zwłaszcza w zdaniach bardziej złożonych:

  • „Dziady Adama Mickiewicza porusza o cierpieniu ludzi po śmierci.”
  • „Kordiana podróż uświadamia mu, że nie ma wsparcia wśród ludzi i przez to czuje się samotnym.”

Błędy te są skutkiem niewystarczającego utrwalenia form gramatycznych oraz braku kontaktu z poprawną polszczyzną literacką.

4. Ubóstwo słownictwa i powtórzenia

Brak zasobu wyrazów oraz trudność w dobieraniu synonimów sprawia, że uczniowie powielają te same wyrażenia w obrębie tej samej wypowiedzi:

  • „Bohater cierpi, bo cierpienie jest obecne w jego życiu i przez to bardzo cierpi.”
  • „Samotność bohatera jest samotna i pokazuje samotność.”

Tego typu wypowiedzi sprawiają wrażenie ubogich treściowo, nawet jeśli dotykają trafnego problemu literackiego.

5. Błędne użycie frazeologizmów

Uczniowie często mylą znaczenie związków frazeologicznych albo konstruują własne, niepoprawne wersje:

  • „Wokulski miał złamane serce i niesiony falą życia podjął decyzję, że spuści z tonu.”
  • „Bohater cierpi, ale nie rozdrabnia się na drobne tylko stara się przeżyć.”

Źródłem tych błędów bywa niezrozumienie związku idiomatycznego, kalki językowe z angielskiego lub nadmierna interpretacyjna swoboda.

6. Braki w logice wypowiedzi i argumentacji

Wypowiedzi nierzadko pozbawione są logicznej ciągłości i spójności. Uczniowie mają trudność w rozwinięciu jednej myśli i przejściu do kolejnej na zasadzie przyczynowo-skutkowej:

  • „Myślę, że Balladyna nie była dobra, ponieważ była zła. To dlatego, że nie postępowała dobrze wobec siostry.”
  • „Jestem zdania, że Konrad był samotny, bo był sam, a samotność to bycie samym.”

Brak spójnych argumentów jest często skutkiem słabego przygotowania logicznego i językowego — wypowiedź oscyluje wokół jednej myśli i nie prowadzi do pogłębionego wniosku.

Każdy z powyższych rodzajów błędów wpisuje się w szerszy kontekst komunikacyjny młodzieży, którego istotnym komponentem jest ograniczony kod językowy. Te błędy wpływają nie tylko na ocenę formalną pracy maturalnej, ale również na zdolność do świadomego i precyzyjnego wyrażania własnych sądów — szczególnie w refleksji nad tekstami kultury. Odpowiedzią na te problemy powinna być długofalowa i spójna edukacja językowa, oparta na świadomym rozwijaniu kompetencji tekstotwórczych, logicznych i stylistycznych.

Charakterystyka języka maturzystów o wystarczającym zasobie słownictwa – typowe błędy i przykłady

Uczniowie szkół średnich posiadający wystarczająco bogaty zasób słownictwa i umiejętność budowania wypowiedzi potrafią zredagować poprawny merytorycznie tekst, lecz ich prace często bywają obarczone błędami różnego typu. Nawet najbardziej rozbudowany język nie chroni przed potknięciami typowymi dla pisemnych wypowiedzi maturalnych. Trzeba też uwzględnić, że wypracowanie maturalne to praca pierwszej redakcji. Abiturient nie ma czasu na uważne sprawdzenie pracy. Nie ma także dostępu do słowników poprawnościowych. Konia z rzędem temu, kto potrafi to logicznie wytłumaczyć.

Poniżej przedstawiam przykłady błędów językowych popełnianych przez maturzystów o odpowiednim, lecz nie w pełni kontrolowanym zasobie słownictwa. Wszystkie pochodzą z analiz Centralnej Komisji Egzaminacyjnej zawartych w materiałach autorstwa prof. Andrzeja Markowskiego, dr hab. Iwony Burkackiej i dr Barbary Pędzich. W analizie wypracowań maturalnych wyróżniono kilka typów i grup rażących błędów językowych, które istotnie zakłócają poprawność językową tekstu, prowadząc do niezrozumienia wypowiedzi lub powstania efektu komicznego. Mówię wyłączne o błędach rażących, ponieważ egzaminator ma obowiązek je (i tylko je) podkreślić i oznaczyć na marginesie. Poniżej zebrałam pełną typologię tych błędów wraz z ilustrującymi je przykładami oraz wyjaśnieniem mechanizmu powstawania.

1. Błędy fleksyjne

Błędna odmiana rzeczowników i liczebników, mimo czytelnej próby stosowania bardziej ambitnego zasobu językowego:

  • „Zachód słońca przypomina dojrzałego pomarańcza” – błędna forma rodzaju gramatycznego; poprawnie: dojrzałego pomarańcza → pomarańczę lub dojrzały pomarańcz.
  • „Czworgu kociąt” – błędna forma celownika; poprawnie: czworgu kociętom.
  • „Styli architektonicznych” – błędna forma dopełniacza liczby mnogiej; powinno być: stylów.
  • „Braciami”, „przyjacielami”, „pieniądzami” – rażące błędy w narzędniku liczby mnogiej; poprawnie: braćmi, przyjaciółmi, pieniędzmi.

2. Błędy słowotwórcze

Uczniowie często tworzą nienormatywne neologizmy, co wskazuje na chęć twórczego wypowiadania się, ale bez opanowania zasad słowotwórstwa:

  • „Kontyg” – wymyślony wyraz od „koniec tygodnia”, mający znaczyć „weekend”; brak podstaw w polskim systemie słowotwórczym.
  • „Naradzać się ponownie jako Konrad” – błędna kontaminacja znaczeń: naradzał się jako forma od „narodzić się”.
  • „Babciowa opowieść” – błędna forma przymiotnika; poprawna: babcina opowieść.
  • „Obcojęzycznie wyznała miłość” – nieistniejący przysłówek, użyty zamiast: w języku obcym.

3. Błędy składniowe

1. Naruszenie związku zgody

Między podmiotem a orzeczeniem:

  • Młodzież, która zebrała się na placu, skandowali hasła
    (błędna liczba orzeczenia – powinno być: skandowała hasła).
  • Bohater, który marzył o udanym związku, zdecydowali się na rozstanie
    (podmiot w liczbie pojedynczej, orzeczenie w liczbie mnogiej – powinno być: zdecydował się na rozstanie).
  • Hrabiostwo wyjechało rano
    (tu orzeczenie powinno być w liczbie mnogiej ze względu na rzeczownik zbiorowy – hrabiostwo wyjechali rano).

Między przydawką a rzeczownikiem:

  • Podmiot liryczny utworu urzekła harmonia między dniem a nocą panujące w mieście
    (przydawka niezgodna z rzeczownikiem – powinno być: harmonia panująca w mieście).
  • Kochane wujostwo
    (przydawka w złej liczbie – powinno być: kochani wujostwo).

W wyjaśnieniach, wtrąceniach:

  • Ukazany fragment mówi także o zachowaniu ludzi, którzy walczyli razem z Kmicicem, czyli puszkarz, który nie był tak dobry w strzelaniu i w walce oraz ludzie nieuczestniczący w wojnie.

(Elementy wprowadzone po wyrazie czyli powinny być uzgodnione z formą gramatyczną wyrazu wprowadzającego. Rzeczownik puszkarz powinien występować w miejscowniku (tak jak wyrażenie: o zachowaniu ludzi). Powinno być także oraz ludzi nieuczestniczących w wojnie. Interpretację zdania utrudnia także niewłaściwa interpunkcja (brak przecinka po wtrąceniu), która powoduje, że można potraktować wyrażenie ludzie nieuczestniczący w wojnie jako część wyjaśnienia. Wtrącenie należałoby umieścić w nawiasie lub wydzielić myślnikami).

2. Naruszenie związku rządu

Negacja zmieniająca przypadek:

  • Bohater nie mógł zobaczyć przyszłość
    (po negacji potrzebny dopełniacz: przyszłości).
  • Nie boi się zainwestować własne pieniądze
    (po przeczeniu – dopełniacz: własnych pieniędzy).

Niewłaściwa rekcja czasownika/przyimka:

  • Do wykonania pracy użyli papier, tekturę i różne opakowania
    (czasownik wymaga dopełniacza – powinno być: użyli papieru, tektury…).
  • Kontrastuje wobec długości życia
    (czasownik wymaga narzędnika: kontrastuje z długością życia).
  • Stawiali domyślne pytania na dotyczące ich współczesności problemy
    (niewłaściwa konstrukcja – powinno być: pytania dotyczące problemów współczesności).

Niepoprawne połączenie rekcji różnych wyrazów:

  • Janusz Pelc zwraca uwagę na problem tworzenia w aktualnej współczesności na podstawie stylizowania się innymi epokami
    (zamieszanie rekcyjne i pleonazm: powinno być: stylizowania się na inne epoki).

3. Nieprawidłowe użycie imiesłowowych równoważników zdań

Brak tożsamości podmiotów:

  • Wracając do pierwszej strofy podmiot liryczny posuwa się do krytyki młodych ludzi
    (z konstrukcji wynika, że to podmiot liryczny wraca, zamiast autora wypowiedzi).
  • Wnioskując pytania, które zadawali sobie pozytywiści, są bardzo aktualne
    (zdanie sugeruje, że to pytania wnioskują).
  • Świat stworzony przez Boga zadziwia go i były zbrodniarz, używając kolokwializmu, próbuje wyjść na prostą
    (niejasność wykonawcy czynności – kto używa kolokwializmu?).

4. Błędne użycie liczebników i połączeń liczebnikowo-rzeczownikowych

  • Z zainteresowaniem przyglądał się czworgu kociąt
    (błędna odmiana – powinno być: czworgu kociętom).
  • 3 żołnierze zginęło w walkach
    (kontaminacja poprawnych konstrukcji – powinno być: trzech żołnierzy zginęło lub trzej żołnierze zginęli).
  • Bohater czekał półtora doby
    (błędny rodzaj liczebnika – powinno być: półtorej doby).

5. Potoki składniowe (zdania wielokrotnie złożone, niespójne)

  • W „Lalce” postać Wokulskiego względem jego zapatrywań na miłość była przerysowana, to znaczy że zakochując się od pierwszego wejrzenia porzucił inne działalności, wyjeżdża aby się wzbogacić, następnie wraca i rusza w konkury do Izabeli, lecz nawet posiadają bardzo duży majątek…
    (poszatkowana, wielowątkowa struktura z licznymi zmianami podmiotu i błędami interpunkcyjnymi, co utrudnia zrozumienie treści).

Rażące błędy stylistyczne – rodzaje i przykłady

Za rażące błędy stylistyczne należy uznać takie odstępstwa od wzorcowej normy językowej współczesnej polszczyzny, które odznaczają się jedną z poniższych cech: a) powodują powstanie fragmentu niespójnego stylistycznie, zawierającego elementy właściwe różnym stylom językowym; b) utrudniają lub uniemożliwiają zrozumienie fragmentu tekstu zgodne z intencją nadawcy; c) powodują nieuzasadnione powtórzenia – pisze we wstępie dr Barbara Pędzich, autorka opracowania na temat tego typu błędów. Pamiętajmy, nie każdy błąd stylistyczny jest rażący. Niektóre odstępstwa od normy muszą być klasyfikowane jako zaburzenia stosowności stylu.

1. Błędy powodujące niespójność stylistyczną, polegające na nieuzasadnionym łączeniu elementów różnych stylów językowych

Polegają na nieuzasadnionym mieszaniu stylów językowych – najczęściej wysokiego z potocznym.

Typowe przypadki:

  • Zderzenie stylu oficjalnego i kolokwialnego:
    Mój kolega napisał niedawno na język polski bardzo dobrą, a przynajmniej taką w moim odczuciu, pracę. Pani profesor kazała nam napisać tekst stylizowany na język biblijny. Jak można się domyślić – nastąpił wysyp przypowieści; przypowieść Roberta (bo tak ów kolega się zwie) traktowała o młodych mieszkańcach warszawskiej Pragi dokonujących konfiskaty mienia przypadkowego turysty. (…) Dwie godziny ciężkiej pracy poskutkowały soczystą, jędrną szóstką w dzienniku (słusznie, należało mi się).
    W zacytowanej wypowiedzi pojawiają się zarówno wyrażenia właściwe oficjalnej odmianie polszczyzny, jak i określenia kolokwialne
  • Zakłócenia wywołane terminologią urzędową lub naukową:
    Zdanie: „Jagna miała swój przepis na życie” – identyfikowalne jako sformułowanie urzędowe, niepasujące do swobodnego opisu literackiego postaci.
  • Używanie określeń pan, pani, mężczyzna, kobieta itp. w odniesieniu do cytowanych autorów:
    Pani Szymborska chciałaby Eklezjaście zadać pytanie a propos jego rozwoju

2. Błędy utrudniające lub uniemożliwiające zrozumienie tekstu

Opis: Wynikają z nieprecyzyjnego języka, skrótów myślowych lub nielogicznej składni.

Typowe przypadki:

  • Posługiwanie się zbyt zawiłym, niejasnym językiem i używanie nieprecyzyjnych określeń, luźno związanych z tematem wypowiedzi:
    „Życiorys” pozostaje nim więc tylko z nazwy, gdyż życie człowieka, bogate w psychologiczne wrażenia i wspomnienia, na rzecz konkretnej biurokracji musi być ich pozbawione, a znaczenie mogą mieć tylko „suche” informacje.
  • Stosowanie skrótów myślowych, czyli zbytnie skondensowanie treści zdania:
    [Wokulski] zamiast pochodzenia sam musiał na wszystko ciężko pracować, los nie był dla niego łaskawy.
    Uczeń miał zapewne na myśli, że Wokulski wzbogacił się dzięki swojej ciężkiej pracy – w przeciwieństwie do tych, którzy zawdzięczają swój majątek zamożnej rodzinie. Sformułowanie zamiast pochodzenia sam musiał na wszystko ciężko pracować jest jednak zbyt eliptyczne i zmusza czytelnika do domyślania się informacji, które powinny być podane wprost.
  • Niejasne ujęcia pojęć i operowanie ogólnikami:
    Fragment: „Wczoraj nie służy do tego” – wypowiedź jest oderwana semantycznie i logicznie od kontekstu, utrudniając odczytanie intencji autora.
  • Niepotrzebna eliptyczność i pominięcia w argumentacji:
    Np. „Werter skończył zarówno z teraźniejszością i przeszłością, czyli jednością” –
    Autor przedstawił tezę, jakoby teraźniejszość i przeszłość stanowiły „jedność”, lecz nie wyjaśnił, co ma na myśli, ani nie przedstawił argumentów na poparcie tego poglądu – potraktował go jako oczywisty i niewymagający uzasadnienia..
  • Zbytnia schematyczność i mylenie kategorii stylistycznych:
    Zdanie: „W mieście panuje tylko smutek i radość zaczerpnięte z dzieł Chopina” – prawdopodobnie chodziło o wpływ muzyki na emocje, ale wyrażenie jest nieprecyzyjne i prowadzi do niezamierzonej zabawności.
  • Infantylizacja i zbyt uproszczony opis zjawisk:
    Mimo cierpienia mężczyzna nie podejmuje walki, aby naprawić swoje życie. Przeciwnie – ucieka, próbując zgubić problemy i miłość do Izabeli. Ostatecznie nawet, czerpiąc idee od romantyków, próbuje popełnić samobójstwo. – Odwołano się tu do wiedzy z zakresu teorii literatury, wykorzystanej jednak w sposób nieprzemyślany, przypadkowy do opisu jednostkowych sytuacji.
  • Kontekstualne niezrozumienie pojęć z teorii literatury:
    Przykład: „Wiersz zawiera przerzutnię, która skłania odbiorcę do refleksji” – autor nie precyzuje, w jaki sposób środek stylistyczny wpływa na odbiór.

3. Błędy polegające na stosowaniu nieuzasadnionych powtórzeń

Powtarzanie tych samych wyrazów lub ich bliskoznacznych odpowiedników bez wyraźnego celu stylistycznego.

Typowe przypadki:

  • Skracanie stylu przez natarczywe powtórzenia:
    „Motyw przemijania jest tu niemalże przez cały film. Główni bohaterowie przez cały film starzeją się o jakieś 50 lat i widać, że przemijanie odcisnęło na nich swe piętno.” – nadmiar tej samej frazy świadczy o ubóstwie językowym i braku precyzji.
  • Ogólnikowe zdania z powtórzeniami zamiast argumentów:
    Przykład: „Starsze pokolenie ma zupełnie inne sprawy i przejmuje się innymi rzeczami. (…) Młodsze pokolenie jest zupełnie inne, przyzwyczajone do teraźniejszego życia. Martwi się innymi sprawami (…). Nie rozumie jak żyło się dawniej, nie czuje tego, zna to tylko z opowiadań i patrzy na to zupełnie inaczej. (…) Starsze pokolenia wychowywały się w zupełnie innych czasach i trudno im zrozumieć obecne pokolenia” – efekt: mętność i brak konkretów.
  • Nieumiejętna próba ominięcia powtórzenia:
    Zdanie: „Rodzina jest coraz mniej ważna. Nie każdy dobrze się czuje w tej jednostce społecznej” – użycie „jednostki społecznej” wprowadza stylistyczny dysonans.

Warto podkreślić, że nie każde powtórzenie jest błędem – jeśli służy np. spójności składniowej (jak anafora), może stanowić celowy zabieg stylistyczny.

Rażące błędy stylistyczne to nie tylko kwestia niepoprawnego stylu, ale także świadectwo braku pogłębionego rozumienia treści, nieumiejętności selekcji środków językowych oraz niedostatecznej refleksji nad formą wypowiedzi.

Moje wnioski

Czas, by wysnuć kilka wniosków wykraczających tematykę błędów językowych i ich typów:

1. Samodzielność językowa nie zawsze idzie w parze ze świadomością językową
Maturzyści o stosunkowo bogatym zasobie słownictwa często próbują wykazać się oryginalnością czy twórczym podejściem do języka. Jednak brak dogłębnej znajomości zasad gramatycznych, fleksyjnych czy słowotwórczych sprawia, że ich wypowiedzi stają się źródłem groteskowych lub niejasnych sformułowań. Oznacza to, że znajomość słów nie przekłada się automatycznie na kompetencję językową – potrzebna jest świadoma refleksja nad strukturą języka. I ćwiczenia.

2. Sytuacja egzaminacyjna obnaża luki w automatyzacji umiejętności pisania
Choć uczniowie potrafią posługiwać się poprawnym stylem w warunkach komfortowych (np. przy redakcji tekstów na lekcji czy w domu), to w warunkach presji czasu i emocji pojawiają się błędy, które mogą świadczyć o braku utrwalonego „automatyzmu językowego”. To sugeruje, że w procesie edukacyjnym warto bardziej skupić się na wykształceniu trwałych nawyków pisarskich niż jedynie na rozszerzaniu słownictwa. Można to zrobić tylko poprzez ćwiczenia.

3. System oceniania promuje redukcję ryzyka kosztem oryginalności
Egzaminatorzy mają obowiązek skupiania się na błędach rażących, których lista jest dość rozbudowana. Może to powodować, że uczniowie – mając świadomość ryzyka pomyłki – rezygnują z bardziej ambitnych prób wzbogacenia języka. Działa tu mechanizm konserwatywny: bezpieczniej jest napisać banalnie, ale poprawnie, niż ciekawie i z błędami. To prowadzi do zubożenia stylu i utrwala językowy minimalizm. Prowadzi to także do rozczarowania młodzieży i na pewno jest jedną z przyczyn licznych odwołań od wyników matury.

4. Brak wsparcia metajęzykowego ogranicza diagnostykę problemów pisemnych
Egzamin z języka polskiego ma ambicję sprawdzać twórcze myślenie i umiejętność formułowania argumentów, ale pomija narzędzia metajęzykowe (np. refleksję nad użyciem środków językowych). Uczniowie nie są uczeni (albo są uczeni fragmentarycznie, prawie wyłącznie na tekstach literackich), jak mówić o własnym języku – np. uzasadniać dobór słownictwa, odróżniać styl literacki od potocznego czy analizować skutki pewnych błędów. Skutkiem jest niezdolność do „wyłapywania” swoich potknięć jeszcze przed momentem popełnienia ich w tekście. I tu znów potrzebne ćwiczenia.

5. Obserwowalna jest fragmentaryzacja kompetencji językowej
Maturzyści posługują się często elementami z różnych rejestrów języka, ale nie potrafią ich logicznie zintegrować ani dostosować do wymagań komunikacyjnych. To sugeruje, że kontakt z językiem (np. medialnym, potocznym, literackim) odbywa się w sposób rozproszony i pozbawiony krytycznego przetwarzania – uczniowie znają formy i zwroty, ale nie rozumieją ich pragmatycznego kontekstu. Brakuje im narzędzi do trafnej oceny rejestru, stylu i adekwatności wypowiedzi.

6. Potrzebna jest redefinicja kształcenia pisemnych wypowiedzi
Analiza błędów ujawnia, że kształcenie pisania w szkołach powinno wyjść poza ograniczoną formułę wypracowania maturalnego i skoncentrować się bardziej na rozwoju umiejętności budowania sensu, struktur składniowych i logiki tekstu. Bez tego uczniowie będą nadal „najarzać się twórczo”, ale błądzić bez kontroli. Bez ćwiczeń się nie obejdzie.

Podsumowując: bogate słownictwo nie stanowi jeszcze o dojrzałości językowej. Ważniejsza jest umiejętność świadomego operowania językiem w różnych kontekstach – a tę należy pielęgnować i ćwiczyć metodycznie, nie tylko w przeddzień matury.

Przed nauczycielami stoi więc podwójnie trudne zadanie. Z jednej strony muszą rozwijać językowo tych, którzy posługują się ograniczonym kodem językowym, z drugiej umożliwić uczniom ambitniejszym, mający spory zasób środków językowych, kształtowanie bogatych i precyzyjnych wypowiedzi.

Jak to zrobić? Najlepiej wprowadzić dwa języki polskie do szkoły: kształcenie literackie i językowe oraz kształcenie językowe i retorykę.

Smutne wnioski wysnułam, więc pocieszę Cię Czytelniczko/Czytelniku. Następny artykuł poświęcę pomysłom ćwiczeniowym, a na Naffy.io pojawi się wkrótce poradnik językowy dla uczniów w zupełnie innym kształcie niż poradniki, jakie przeglądałam.

Bibliografia

Bibliografia do artykułu o kłopotach maturzystów z polszczyzną

Publikacje naukowe i metodyczne

  • Dyduchowa, A., Metody kształcenia sprawności językowej uczniów. Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP, 1988.
  • Kowalikowa, J., „Kształcenie językowe. Teoria dla praktyki”, w: Polonista w szkole, red. A. Janus‑Sitarz, Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP, 2004.
  • Nagajowa, M., Kształcenie języka ucznia w szkole podstawowej. Warszawa: WSiP, 1985.
  • Synowiec, H., „Stan polszczyzny uczniów na tle przemian kulturowych i cywilizacyjnych”, w: J. Mazur, M. Rzeszutko-Iwan (red.), Język polski jako narzędzie komunikacji we współczesnym świecie, Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2007, s. 105–114.

Słowniki i materiały dydaktyczne

  • Rudnicka, E. (red.), Znam polski. Słownik błędów językowych. ZnamPolski.pl, e-book.
  • Kajetanowicz, H., Licz się ze słowami. Ćwiczenia leksykalne i frazeologiczne. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2021.
  • Pędzich, B., 365 ćwiczeń ze słownictwa. Język polski. Warszawa: Wydawnictwo Park, 2016.
  • Hącia, A., 365 ćwiczeń z gramatyki. Język polski. Warszawa: Wydawnictwo Park, 2017.
  • Dubisz, S. (red.), Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
  • Kubiak-Sokół, A., Hałgas-Naprawa, M., Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
  • Poradnik językowy PWN (serwis internetowy: poradniajęzykowa.pwn.pl oraz wersje drukowane).
  • Nocoń, J., Łucka-Zając, E. (red.), Uczeń w świecie języka i tekstów, Opole: Wydawnictwo Uniwersytetu Opolskiego, 2010.
  • Uryga, Z., Sieńko, M. (red.), Kształcenie sprawności językowej i komunikacyjnej. Obraz badań i działań dydaktycznych. Kraków: Wydawnictwo Naukowe AP, 2010.

Słowniki i poradniki językowe

  • Markowski, A. (red.). Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2004.
  • Kubiak-Sokół, A., Hałgas-Naprawa, M. Wielki słownik frazeologiczny języka polskiego PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2005.
  • Poradnia językowa PWN. https://sjp.pwn.pl/poradnia – dostęp do bieżących konsultacji językowych i bazy rozstrzygnięć normatywnych.
  • Kubiak-Sokół, A .,Poprawnie po polsku. Poradnik językowy PWN. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2000.

Materiały Centralnej Komisji Egzaminacyjnej i Ośrodka Rozwoju Edukacji

  • Markowski, A. Błędy leksykalne, frazeologiczne i słowotwórcze. Warszawa: CKE, 2014 (materiał z projektu „Pilotaż nowych egzaminów maturalnych”). [PDF z załącznika: Razace_bledy_jezykowe_1_LeksFrazSlow.pdf]
  • Burkacka, I. Błędy składniowe. Warszawa: CKE, 2014 (opracowanie w ramach tego samego projektu). [PDF z załącznika: Razace_bledy_jezykowe_2_Sklad.pdf]
  • Pędzich B., Błędy fleksyjne. Warszawa: CKE, 2014 (opracowanie w ramach tego samego projektu). [PDF z załącznika: Razace_bledy_jezykowe_Fleksja.pdf]
  • Ośrodek Rozwoju Edukacji (ORE), Zbiór ćwiczeń z języka polskiego dla uczniów szkół ponadgimnazjalnych, materiały dostępne online.
  • Centralna Komisja Egzaminacyjna, Sprawozdania z egzaminu maturalnego z języka polskiego, Warszawa: CKE, kolejne lata.

Udostępnij

Podobne wpisy

2 komentarze

  1. Wszystko to prawda, tylko…
    Raz – matura jest do zdania, a nie do pięknego pisania. W tym przypadku użycie prostych schematów, pozwalających na zdanie egzaminu, nie jest wadą. Pani argumenty byłyby słuszne przy ocenie powieści.
    Dwa – język się zmienia. To, co 10 lat temu było błędem, a 20 lat temu nawet nie istniało – dzisiaj może być normą, co najwyżej „potoczną”. Jan Miodek czasami mawia: rządzi UZUS!
    Pozdrawiam.

    Odpowiedz

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *