„Dziady” cz. III a podstawa programowa. Jak zaplanować pięć godzin pracy z lekturą?

Pięć godzin na omówienie Dziadów cz. III — tyle przewiduje propozycja rozkładu materiału Nowej Ery. Dla nauczyciela jest to przede wszystkim pytanie o wybór. Ma przecież w ciągu zaledwie kilku lekcji przeprowadzić młodzież przez dramat, w którym historia spotyka się z metafizyką, cierpienie z pytaniem o sens dziejów, a odpowiedzialność za wspólnotę — z buntem jednostki i pragnieniem władzy.

Jednocześnie podstawa programowa zobowiązuje nauczyciela do kształcenia wielu powiązanych ze sobą umiejętności. Uczeń ma znać lekturę, rozumieć jej problematykę, analizować sposób ukształtowania utworu, wykorzystywać konteksty, rozpoznawać jej wartości, uzasadniać własne odczytanie materiałem z tekstu oraz budować wypowiedź argumentacyjną.

Rodzą się więc pytania. Jak połączyć te wymagania w spójny cykl? Które sceny wybrać? Jak zaplanować pracę, aby każda godzina prowadziła ucznia od tekstu do własnego rozpoznania?

Od takich refleksji rozpoczęła się moja praca nad Literackim kodem maturzysty oraz Mapami Literackiego Kodu.

W tym artykule pokazuję, w jaki sposób czytam wymagania podstawy programowej, jak porządkuję je w problemowe obszary i jak wykorzystuję mapę podczas przygotowywania pracy z Dziadami cz. III. Udostępniam również materiały, które mogą pomóc nauczycielowi zaplanować lekcje: interaktywną prezentację oraz pełny tom LKM poświęcony dramatowi Mickiewicza.

Co wyznacza zakres pracy z lekturą?

W planowaniu cyklu lekcji spotykają się trzy porządki.

Pierwszy – podstawa programowa określa wiedzę i umiejętności, które powinien zdobyć uczeń. Obejmuje kształcenie literackie i kulturowe, językowe, tworzenie wypowiedzi oraz samokształcenie.

Z kolei materiały Centralnej Komisji Egzaminacyjnej pokazują sposób wykorzystywania tych kompetencji podczas egzaminu: w analizie tekstów, budowaniu argumentacji, funkcjonalnym wprowadzaniu kontekstów oraz tworzeniu wypowiedzi ustnej i pisemnej.

A plany wynikowe i rozkłady materiału wydawnictw proponują kolejność tematów oraz liczbę godzin przeznaczonych na poszczególne lektury.

Mimo że dokumenty MEN i CKE wyznaczają cele oraz oczekiwane kompetencje, a rozkład wydawnictwa pomaga gospodarować czasem, to nauczyciel projektuje drogę, która połączy wymagania z możliwościami konkretnej klasy.

Właśnie w tej przestrzeni sytuuję Literacki kod maturzysty. Seria przekłada zapisy dokumentów oficjalnych na materiał lekturowy, porusza problemy interpretacyjne, stawia pytania i prowadzi ucznia do samodzielnego wniosku.

Toteż interpretacje, sposób uporządkowania problematyki, konstrukcja map, metody pracy i rozwiązania dydaktyczne tworzą autorską warstwę serii.

Jak czytać podstawę programową w sposób praktyczny?

Wymagania związane z pracą nad jedną lekturą znajdują się w różnych częściach podstawy programowej. Dopiero ich połączenie pozwala zobaczyć pełny zakres pracy.

Uczeń ma między innymi:

• rozpoznawać tematykę i problematykę utworu;
• wiązać ją ze zjawiskami historycznymi, społecznymi, egzystencjalnymi i estetycznymi;
• interpretować sposób kreowania świata przedstawionego i bohaterów;
• rozpoznawać motywy, toposy i symbole;
• wykorzystywać konteksty;
• formułować propozycję interpretacji;
• wskazywać w tekście materiał wspierający własne odczytanie;
• rozpoznawać wartości oraz ich związek z problematyką utworu;
• budować tezy i argumenty;
• prowadzić logiczny tok rozumowania;
• porządkować informacje w problemowe całości;
• wybierać cytaty i funkcjonalnie wykorzystywać je we własnej wypowiedzi.

Czasowniki pojawiające się w dokumencie — rozpoznaje, interpretuje, wykorzystuje, formułuje, uzasadnia, porządkuje — określają zatem rodzaj pracy ucznia. Każdy zapis można więc przekształcić w pytanie dydaktyczne:

• Co uczeń ma rozpoznać?
• Jaki materiał z lektury będzie analizował?
• Jaką zależność powinien dostrzec?
• Który kontekst pogłębi rozumienie problemu?
• Jak uczeń uzasadni własne stanowisko?
• Jaki rezultat pokaże jego tok rozumowania?

W ten sposób wymaganie staje się punktem wyjścia do zaplanowania lekcji:

wymaganie podstawy → problem → pytanie → materiał z lektury → działanie ucznia → wniosek

Przykładowo, wymaganie dotyczące rozpoznawania problematyki oraz jej związku ze zjawiskami historycznymi i społecznymi można połączyć ze sceną więzienną. Uczeń analizuje opowieść Sobolewskiego, osadza ją w historii procesu filomatów, rozpoznaje sposób przedstawienia martyrologii i formułuje wniosek o roli świadectwa w budowaniu pamięci wspólnoty.

Jedna scena pozwala wówczas pracować równocześnie nad znajomością lektury, kontekstem historycznym, interpretacją postaw, wartościami, wyborem materiału tekstowego oraz argumentacją.

Od zapisów podstawy do Map Literackiego Kodu

Podstawa programowa zawiera rozbudowany katalog kompetencji, pojęć i zagadnień. Podczas planowania pracy z lekturą potrzebny jest porządek, który pozwala dostrzec związki między nimi.

Dlatego wyodrębniłam dziewięć stałych obszarów problemowych dla poziomu podstawowego:

1. wolność, wybór i odpowiedzialność;
2. cierpienie, śmierć i sytuacja graniczna;
3. dobro, zło, wina, kara i przemiana;
4. władza, bunt, normy i przemoc;
5. relacje: miłość, rodzina, przyjaźń i samotność;
6. tożsamość, pamięć, dom i zakorzenienie;
7. prawda, pozór, manipulacja i poznanie rzeczywistości;
8. jednostka i wspólnota;
9. wartości i postawy.

Obszary skupiają się na zagadnieniach dotyczących człowieka, jego doświadczeń, decyzji, relacji, miejsca we wspólnocie oraz świata wartości.

Każda mapa zachowuje ten sam układ, a poszczególne pola wypełnia treść konkretnego utworu. Dzięki temu nauczyciel widzi jednocześnie swoistość lektury oraz jej miejsce w całym procesie kształcenia.

Mapa pomaga odpowiedzieć na trzy podstawowe pytania:

• Jakie problemy można poruszyć na podstawie tej lektury?
• Które sceny, postacie i motywy pozwalają je analizować?
• Jakie wymagania podstawy można połączyć podczas jednej lekcji?

Co mapa pokazuje w Dziadach cz. III

Dramat Mickiewicza tworzy gęstą sieć znaczeń. Jedna scena może otwierać kilka dróg interpretacyjnych, zależnie od pytania postawionego tekstowi.

Mapa pozwala więc nauczycielowi dokonać świadomego wyboru. Punktem wyjścia może stać się scena, problem, umiejętność albo planowany rezultat pracy ucznia.

Można rozpocząć od Wielkiej Improwizacji i zapytać, jakie obszary skupiają się w tej scenie. Można również rozpocząć od problemu odpowiedzialności za wspólnotę, a następnie dobrać Konrada, księdza Piotra, Sobolewskiego i Wysockiego jako bohaterów reprezentujących odmienne sposoby jej rozumienia.

Tak działa mapa:

• poziomo — pokazuje wiele problemów obecnych w jednej lekturze;
• przekrojowo — pozwala śledzić ten sam problem w różnych utworach;
• dydaktycznie — pomaga dobrać scenę, pytanie, kontekst i działanie ucznia.

Mapa poziomu rozszerzonego porządkuje drugi rodzaj pracy: analizę sposobu tworzenia znaczeń przez kompozycję, język, gatunek, konwencje, kategorie estetyczne, symbole i tradycję literacką. W tym artykule skupiam się na mapie poziomu podstawowego oraz problemowym planowaniu lekcji.

Od mapy do działania ucznia

Mapa pomaga wybrać obszar pracy. Kolejny krok polega na stworzeniu sytuacji, w której uczeń wykorzysta tekst dramatu: wybierze materiał, przeprowadzi analizę, skonfrontuje różne odczytania i sformułuje wniosek.

Praktyczne propozycje takich działań zebrałam wcześniej w interaktywnej prezentacji poświęconej Dziadom cz. III. Znalazły się w niej materiały tekstowe, historyczne, teatralne i audiowizualne oraz zadania przeznaczone do pracy indywidualnej i zespołowej.

Uczniowie mogą między innymi:

• wcielić się w dziennikarzy śledczych badających sprawę filomatów;
• przygotować relacje spod klasztoru Bazylianów;
• przeprowadzić wywiad z Janem Sobolewskim;
• analizować pieśni więźniów;
• śledzić przemianę Gustawa w Konrada;
• rozstrzygać, czy Konrad jest Prometeuszem, czy bluźniercą;
• porównywać tekst dramatu z jego realizacjami scenicznymi;
• zestawiać postawy Konrada i księdza Piotra;
• tworzyć notatki graficzne porządkujące obraz społeczeństwa;
• analizować Ustęp i Mickiewiczowską wizję Rosji;
• rozpoznawać cechy dramatu romantycznego;
• utrwalać wiedzę poprzez dyskusję, pisanie, projektowanie i ćwiczenia interaktywne.

Szczególnie wiele możliwości daje projekt „Skandal w Wilnie! — relacje naszych dziennikarzy”. Łączy kontekst procesu filomatów, analizę Przedmowy i sceny więziennej, relacje spod Bazylianów, wywiad z Sobolewskim oraz pieśni młodzieży.

W jednym projekcie spotykają się wówczas wymagania dotyczące:

• problematyki utworu;
• kontekstu historycznego;
• interpretowania postaci i wydarzeń;
• rozpoznawania wartości;
• wyboru informacji z tekstu;
• przekształcania materiału w samodzielną wypowiedź;
• współpracy i prezentowania wniosków.

Mapa wskazuje, nad czym pracować. Prezentacja podpowiada, jak uruchomić pracę ucznia.

Jak przygotować pięć godzin pracy z dramatem

Ograniczony czas wymaga wyboru problemów, scen oraz rezultatów. Mapa pozwala przeprowadzić ten proces w czterech krokach.

1. Wybrać pytania przewodnie

Cykl może łączyć kilka pytań:

• Jak cierpienie jednostki staje się doświadczeniem wspólnoty?
• Gdzie przebiega granica działania podejmowanego w imieniu innych?
• Jak władza wpływa na język, prawdę i relacje między ludźmi?
• Jakie odpowiedzi na cierpienie przynoszą bunt Konrada i pokora księdza Piotra?

2. Dobrać sceny

Do każdego pytania należy przyporządkować materiał z dramatu. Szczególnie wiele możliwości interpretacyjnych skupiają:

• Prolog;
• scena więzienna;
• Wielka Improwizacja;
• Widzenie księdza Piotra;
• sceny z Senatorem i panią Rollison;
• Salon warszawski.

3. Połączyć wymagania

Praca nad Wielką Improwizacją może objąć interpretację kreacji bohatera, analizę języka i retoryki monologu, rozpoznanie problemu wolności i odpowiedzialności, wykorzystanie kontekstu prometejskiego, ocenę postawy Konrada oraz budowanie argumentu popartego cytatem.

Wokół jednej sceny powstaje dzięki temu spójny zespół działań.

4. Określić rezultat

Efektem lekcji może być:

• mapa zależności;
• wniosek interpretacyjny;
• porównanie postaw;
• interpretacja symbolu;
• notatka graficzna;
• akapit argumentacyjny;
• plan wypowiedzi;
• funkcjonalnie wykorzystany kontekst.

Rezultat pokazuje sposób pracy ucznia z materiałem literackim.

Jedna z możliwych tras przez Dziady cz. III

Poniższy układ stanowi przykład wykorzystania mapy i prezentacji podczas pięciu godzin lekcyjnych.

Godzina 1. Dramat zakorzeniony w historii

Punktem wyjścia stają się Przedmowa, kontekst procesu filomatów oraz Prolog. Uczniowie tworzą dossier dziennikarskiego śledztwa: ustalają uczestników wydarzeń, miejsca, mechanizmy represji i relację między historią a światem dramatu.

Lekcja łączy kontekst historyczny z rozpoznawaniem problematyki, porządkowaniem informacji i wyborem materiału z tekstu.

Godzina 2. Cierpienie, które staje się pamięcią wspólnoty

Uczniowie pracują ze sceną więzienną i opowieścią Sobolewskiego. Analizują postacie Janczewskiego i Wasilewskiego oraz rolę świadka. Mogą przygotować wywiad z Sobolewskim albo relację spod klasztoru Bazylianów.

Efektem jest rozpoznanie drogi:

wydarzenie → świadek → opowieść → pamięć → wspólnota → moralna ocena przemocy

Godzina 3. Konrad — odpowiedzialność za naród czy pragnienie władzy?

Materiałem stają się Prolog i Wielka Improwizacja. Uczniowie śledzą przemianę Gustawa w Konrada, analizują rozwój monologu oraz zestawiają miłość do wspólnoty z żądaniem „rządu dusz”.

Pracę może poprowadzić pytanie z prezentacji:

Konrad — Prometeusz czy bluźnierca?

Uczniowie wybierają cytaty, formułują stanowisko i budują argument.

Godzina 4. Dwie odpowiedzi na cierpienie

Zestawienie Konrada i księdza Piotra pozwala pracować nad buntem, pokorą, prometeizmem, mesjanizmem, profetyzmem oraz stylizacją biblijną.

Uczniowie porównują:

• sposób rozumienia cierpienia;
• stosunek do Boga;
• miejsce jednostki we wspólnocie;
• język obu bohaterów;
• konsekwencje przyjętej postawy.

Lekcję zamyka porównawczy wniosek dotyczący dwóch sposobów mierzenia się z doświadczeniem granicznym.

Godzina 5. Salony i kazamaty — prawda o społeczeństwie

Uczniowie zestawiają historie Cichowskiego i Rollisona z obrazem Salonu warszawskiego. Tworzą notatkę graficzną opartą na przeciwstawieniach:

stolik — drzwi
centrum — obrzeża
rozmowa towarzyska — świadectwo cierpienia
obojętność — zaangażowanie
skorupa — lawa

Analiza przestrzeni, języka i postaw prowadzi do akapitu argumentacyjnego dotyczącego odpowiedzialności jednostki wobec wspólnoty.

Mapa i e-book — dwa poziomy pracy z materiałem

Mapa oraz pełny tom LKM pełnią uzupełniające się funkcje.

Mapa układa materiał poziomo — pokazuje obszary, w których można wykorzystać lekturę, oraz związki między problemami.

E-book prowadzi pionowo — wybiera problem, wskazuje fakty i cytaty, stawia pytania, wprowadza kontekst i prowadzi ucznia do wniosku.

Dziewięć obszarów mapy skupia się w tomie poświęconym Dziadom cz. III w ośmiu rozbudowanych drogach interpretacyjnych:

1. cierpienie jako fundament tożsamości zbiorowej;
2. przemiana, samotność, prometeizm i hybris Konrada;
3. cierpienie wobec Boga — bunt, pokora i mesjanizm;
4. psychomachia;
5. władza jako system przemocy i dehumanizacji;
6. społeczeństwo podzielone między skorupę i lawę;
7. wolność oraz różne postacie zniewolenia;
8. otwarta forma dramatu.

Jeden rozdział może łączyć kilka pól mapy. Analiza martyrologii skupia cierpienie, pamięć, tożsamość, wspólnotę, władzę i wartości. Rozdział poświęcony Konradowi prowadzi przez wolność, odpowiedzialność, samotność, bunt, przemianę oraz relację jednostki z narodem.

Treści e-booka porządkuje na poziomie podstawowym metoda FAKW:

• F — fakty i cytaty: materiał z lektury potrzebny do rozważenia problemu;
• A — analiza: wyjaśnienie znaczenia faktów oraz zachodzących między nimi zależności;
• K — kontekst: funkcjonalne pogłębienie interpretacji;
• W — wniosek: samodzielne rozpoznanie wynikające z analizy.

Dzięki temu uczeń przechodzi od znajomości wydarzenia do wykorzystania go w argumentacji:

problem → fakt z lektury → analiza → kontekst → wniosek → argument

Uczeń dobrze znający dramat otrzymuje przestrzeń do pogłębienia interpretacji. Uczeń pamiętający lekturę fragmentarycznie zyskuje punkt orientacyjny: scenę, fakt, cytat i pytanie prowadzące do analizy. Każdy pracuje na materiale z utworu i dochodzi do własnego wniosku.

Pełny tom Dziadów cz. III do wglądu

Chcę, aby nauczyciel mógł zobaczyć rzeczywisty materiał: jego konstrukcję, poziom merytoryczny, sposób rozwijania problemów, pytania analityczne, konteksty, część rozszerzoną i ćwiczenia warsztatowe.

Dlatego udostępniam do wglądu pełny tom:

Literacki kod maturzysty 5/13 — Dziady cz. III Adama Mickiewicza

[PRZYCISK: ZOBACZ PEŁNY TOM DZIADÓW CZ. III]

W tomie znajdują się między innymi:

• Paszport lektury;
• Kod epoki;
• mapa konstrukcji dramatu;
• mapa poziomu podstawowego;
• osiem rozbudowanych dróg interpretacyjnych;
• metoda FAKW;
• motywy literackie;
• postacie jako nośniki idei;
• mapa i materiał poziomu rozszerzonego;
• romantyczna czasoprzestrzeń;
• synkretyzm i przenikanie konwencji;
• kategorie estetyczne;
• symbole, styl i język;
• tradycja literacka i kulturowa;
• ćwiczenia dla poziomu podstawowego i rozszerzonego;
• zadania związane z wypowiedzią ustną i wypracowaniem;
• wersja bardzo zwięzła przeznaczona do powtórki.

Materiały do pracy

Katalog Literackiego kodu maturzysty — wersja indywidualna

Bezpłatny katalog wersji indywidualnej

Bezpłatny katalog wersji szkolnej
Przykładowe strony, opis zawartości kompletu i informacje o licencji:
Katalog Literackiego kodu maturzysty — wersja szkolna

Dokumenty stanowiące podstawę dydaktyczną serii

Konstrukcja LKM uwzględnia aktualną podstawę programową języka polskiego oraz materiały Centralnej Komisji Egzaminacyjnej.

• Podstawa programowa języka polskiego — rozporządzenie obowiązujące od 1 września 2024 roku
• Materiały CKE dotyczące egzaminu maturalnego w Formule 2023

Dokumenty oficjalne wyznaczają kompetencje. Mapy Literackiego Kodu porządkują je w obszary, które można powiązać z konkretnymi lekturami, scenami, pytaniami i działaniami ucznia.

Tak rozumiem praktyczną realizację podstawy programowej: jako świadome projektowanie drogi od tekstu literackiego, przez analizę i kontekst, do samodzielnego rozpoznania ucznia.

Podstawa określa cel. Mapa pomaga wybrać drogę. Prezentacja uruchamia działanie. E-book pozwala tę pracę pogłębić.